Charakterystyka mineralogiczno-petrograficzna jaspisów z miejscowości Świerki koło Nowej Rudy w aspekcie ich petrogenezy i klasyfikacji

Abstract

Jaspisy reprezentują bardzo zróżnicowaną pod względem barw i tekstur oraz petrogenezy grupę skał, a ich podstawowym składnikiem są minerały grupy SiO2, którym towarzyszą fazy stanowiące domieszki barwiące. Jednym z miejsc występowania „cętkowanych kamieni” w Polsce jest kamieniołom permskich eruptywów położony w miejscowości Świerki koło Nowej Rudy. Tematem pracy jest analiza mineralogiczno-petrologiczna występujących tu 2 odmian barwnych jaspisów - czerwonej oraz zielonej. Jaspisy o barwie czerwonej są zbudowane z mikrokwarcu, chalcedonu właściwego, kwarcynu, a także, hematytu, minerałów siarczanowych, adularu oraz substancji węglistej. Ich geneza jest związana z procesami silifikacji o charakterze metasomatycznym oraz częściowo chemicznym, która zachodziła wskutek oddziaływania bogatych w SiO2 oraz CO2 roztworów pomagmowych na skały węglanowe, tworzące wkładkę pośród tzw. łupków międzyeruptywnych. Reprezentują one jednocześnie pierwsze opisane w Polsce utwory o charakterze tzw. jasperoidów. Z drugiej strony jaspisy o barwie zielonej są zbudowane głownie z mikrokwarcu, któremu towarzyszą domieszki minerałów grupy mik oraz węglany. Skały te występują w formie porwaków otoczonych skałą wylewną o charakterze spilitu i powstały w efekcie przeobrażeń hydrotermalno-metasomatycznych oraz częściowo pirogenicznych fragmentów uniesionych przez lawę skał ilastych. Z tego względu reprezentują one utwory metamorfizmu kontaktowego i są pokrewne tzw. spilozytom. Charakterystyczna zielonkawa barwa badanych skał wynika z obecności rozproszonych ziaren seladonitu, który stwierdzono również w skale wylewnej otaczającej badane jaspisy.

Jaspers and related rocks represent unique and valuable gemstones that are rich in SiO2-group minerals and exhibit a wide variety of different colors and patterns connected with the presence of various admixtures. One of the well-known occurrence of „spotted stones” in S-W Poland is related to Permian extrusive rocks exposed in Świerki in the vicinity of Nowa Ruda. In this work, a detailed mineralogical and petrological study of two basic types of jaspers (a red variety and a green one) from Świerki quarry is presented. Red jaspers probably represent the first described occurrence of jasperoids in Poland and are predominately made of microquartz, length-fast chalcedony, quartzine as well as sulphates, hematite, adularia, and hydrothermal carbonaceous matter. The origin of these rocks is related to metasomatic replacement of preexisting carbonate rocks - forming layers between thermally altered slates - by SiO2-bearing fluids, surely containing dissolved CO2 and migrating from underlying „paleobasalts”. In contrast, a green-colored jaspers, consisting of micro-quartz with minor amounts of mica group minerals, represent spilosite-like rocks. Their genesis is connected with clay xenoliths that were taken by lava flow and altered during hydrothermal-metasomatic and subordinately pyrogenic processes. The green color of these rocks arises from the presence of randomly dispersed minute celadonite grains that were also recognized in extrusive rocks surrounding these type of jaspers.