Podróż do krajów podziemnych Mikołaja Klimiusza - o rozumie i równouprawnieniu w osiemnastowiecznym dyskursie literackim Skandynawii

Abstract

The article presents the utopian novel, Niels Klim’s underground journey, written by Ludvig Holberg, an 18thcentury Norwegian-Danish scholar and writer. The Holbergian text deals with several topics typical of the literary discourse of that period: religious tolerance, egalitarianism, the desire for power, and also the encounter between naturalness and non-naturalness, familiarity and foreignness, reality and fantasy. Our attention is drawn to the views on social equality between men and women as they are expressed in the novel. Although Holberg has a dualistic vision of the world, and the opposition between the masculine element and the feminine element is very clear in his texts, his ideas seem to be progressive in contrast with the main-stream ideology of the period. According to him, possessing masculine characteristics – meaning socially desirable ones – (e.g. being reasonable, brave or self-controlled) or possessing the opposite, feminine characteristics is not biologically determined. Rather, it is the result of several not always proper social processes such as upbringing and education. It has nothing to do with nature.

Artykuł przybliża powieść utopijną duńsko-norweskiego uczonego i pisarza doby Oświecenia, Ludviga Holberga. Wśród typowych dla epoki tematów podjętych przez autora znajdziemy między innymi tolerancję religijną , egalitaryzm, żądzę władzy, a ponadto zderzenie naturalności z nienaturalnością, obcości ze swojskością, realistyczności z fantazją. Mnie interesują zwłaszcza wyrażone w powieści poglądy dotyczące społecznego równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Mimo iż Holberg ma dualistyczną wizję świata, a opozycja pierwiastek męski – pierwiastek żeński jest w jego tekstach dość wyraźna, to jego opinie konfrontowane z poglądami epoki wydają się bardzo nowoczesne. Posiadanie »cech męskich« – społecznie pożądanych – takich jak rozsądek, opanowanie, odwaga, czy też będących ich przeciwieństwem »cech kobiecych«, nie jest w oczach autora biologicznie zdeterminowane. Jest wynikiem – nie zawsze prawidłowych – procesów społecznych, w tym wychowania oraz edukacji i nie ma nic wspólnego z naturą.