Heidegger and Buddhism - on non-nihilistic experience of groundlessness

Abstract

Artykuł omawia kwestię bezpodstawności w myśli zachodniej i w buddyzmie. W pierwszej jego części przedstawione zostają najważniejsze toposy zachodniej myśli (m.in. byt, Bóg, prawda, subiektywność). Kolejny fragment artykułu poświęcony jest filozofii postmodernistycznej, która - ogólnie rzecz ujmując - obala mit obecności i odkrywa brak jakiejkolwiek podstawy. Filozofia Derridy, czy też szerzej postmodernizm, niekiedy jest nazywany filozofią »końca filozofii«. Z jednej strony dekonstrukcja jest jeszcze filozofią, jeśli odgrywa demaskatorską rolę w stosunku do niekrytycznej i dogmatycznej metafizyki obecności, pokazując strukturę fundujących ją opozycji, ujawniając antylogocentryzm pisma, a nawet własne uwikłania w metafizykę. Z drugiej jednak strony byłaby już kresem filozofii, gdyż podważa samą możliwość dyskursu filozoficznego fundowanego na metafizycznej, logocentrycznej podstawie. W postmodernizmie ulegają równocześnie destrukcji sensy ufundowane na metafizyce obecności: podmiot, prawda, kultura. Derrida sięga tu po metaforę pustyni. Keji Nishitani, japoński filozof ze Szkoły Kioto, twierdzi, że zachodni nihilizm niejako zatrzymuje się w tym miejscu, nie rozwijając filozoficznych i doświadczalnych konsekwencji z odkrycia bezpodstawności. Istnieje bowiem także inna, nienihilistyczna możliwość jej doświadczenia. Możliwość ta wymaga jednak pewnego wyjścia poza perspektywę zachodnią. Zachodowi brak w zasadzie tradycji pracy poznawczej, która zasadzałaby się na konkretnym, bezpośrednim doświadczeniu. Możliwym wyjątkiem są tu niektóre nurty mistyki chrześcijańskiej. Psychologia i psychoanaliza nie są zaś w stanie głęboko przetransformować naszej świadomości. Tradycja poznawcza, która odwołuje się do bezpośredniego doświadczenia istnieje w Azji, by wymienić tu choćby klasyczną jogę indyjską, taoizm czy zwłaszcza buddyzm, którego intelektualny dorobek może czynić go partnerem dla zachodniej tradycji myśli. Przy braku własnej tradycji musimy sięgnąć do metod pracy ze świadomością, które prowadzą do wyjścia poza dualizm podmiotowo-przedmiotowy, i dalej w kierunku doświadczenia tego, co sytuuje się już poza horyzontem owego dualizmu. Zdaniem autora artykułu szczególna rola w odkryciu na Zachodzie tej możliwości przypada Martinowi Heideggerowi. Heidegger, podobnie jak to ma miejsce w postmodernizmie odkrywa bezpodstawność rzeczywistości, wskazuje jednakże na możliwość jej nienihilistycznego, pozakonceptualnego doświadczenia. Wielką załugą Heideggera wydaje się przemyślenie fundamentów zachodniej filozofii, nazywane też przez niego destrukcją metafizyki, i otwarcie jej na inne, nienihilistyczne rozumienie i doświadczenie bezpodstawności, tak jak dzieje się to w buddyzmie. W myśleniu Heideggera od początku zaznacza się też odejście od perspektywy egologicznej ku namysłowi nad niekrytością (aletheia), samym byciem (Seyn), prześwitem (Lichtug), otwartym (Offene) czy wydarzaniem (Ereignis), a jego myślenie które chce opuścić obszar metafizyki w wielu swych momentach nawiązuje dialog z myślą wschodnią. Przykładem tego jest choćby to, że znany niemiecki buddolog Herbert V. Guenther sięga po Heideggerowskie bycie, gdy chce przełożyć na język kultury Zachodu ważny w buddyzmie tybetańskim termin »podstawa« (gzhi). W odczycie Heideggera Nauka i namysł (1958) znalazło się zdanie, że dialog Wschodu i Zachodu jest nieunikniony. Jego zdaniem, dialog Wschodu i Zachodu jest nieunikniony i może się przyczyniać do ratowania człowieka przed zagrożeniem płynącym z tego, że charakter jego bytowania jest określany przez technikę. Wydaje się jednak, że dziś trudno jest jeszcze mówić o żywotnym oddziaływaniu myśli wschodniej na filozoficzną kulturę Zachodu. Wpływ ten jest może najbardziej widoczny w obszarze kognitywizmu czy też filozofii umysłu, gdzie współczesne metody jego badania da się odnieść do teorii i medytacyjnych praktyk umysłu we wschodnich tradycjach, zwłaszcza zaś do buddyzmu.